મેદસ્વીપણાનું મનોવિજ્ઞાન

૧૦૦ કિલોના જયેશભાઈને શરીરની બીજી કોઈ તકલીફ નહીં પરંતુ એક જ દોષ મેદસ્વીપણું. સામે ખાવાનું પડ્યું હોય તો કાબુ વગર ખવાઈ જાય અને એમાંય સાંજના ૭ પછીનું ખાવાનું તો સાવ કાબૂ બહારનું ! તેમને તેમનાં પત્ની, ડોક્ટર અને મિત્રોએ ઘણું સમજાવ્યું, કે આ મેદસ્વીપણું ઘટાડવું પડે. તે પોતે પણ સમજે છે પરંતુ પોતાની અતિશય ખાવાની આદત સુધારી શકતા નથી. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશનનો છેલ્લો સ્ટડી કહે છે કે ૨૦થી ૭૪ વર્ષની (વયસ્ક) વ્યક્તિઓમાં મેદસ્વીપણાનું (ઓબેસિટી) પ્રમાણ ૧૯૮૦માં જે ૧૫% હતું તે વધીને ૨૦૦૫માં ૩૩% છે અને ૨૦૧૫માં ૪૧% પર પહોંચવાનું અનુમાન છે.

‘મેદસ્વીપણું’ એટલે શું?

BMI (બોડી માસ ઈન્ડેકસ)ના આધારે સ્થૂળતા નક્કી થાય છે. ૨૦થી ૨૫ ઇઝક- સામાન્ય કહેવાય, ૨૫થી ૩૦ એ જાડા હોવું કહેવાય અને ૩૦ ઉપર હોય તેને ‘મેદસ્વીપણું’ અથવા ‘ઓબેસિટી’ કહેવાય.

મેદસ્વીપણાથી નુકસાન શું?

મેદસ્વીપણાની સીધી અસરથી બ્લડપ્રેશર, ડાયાબિટીસ, હાઈ કોલેસ્ટેરોલ, હૃદય રોગના હુમલા, પક્ષઘાતના હુમલાનું પ્રમાણ વધી જાય છે અને લાંબાગાળે આંખ, કિડની અને શરીરના બીજા અવયવને નુકસાન પહોંચે છે.

મેદસ્વીપણાને લીધે હલનચલન ઓછું થઈ જાય છે, કામ કરવાની આળસ વધે છે, કામધંધામાં વધારે રજા પડવાથી આર્થિક નુકસાન થાય છે તથા કૌટુંબિક અને સામાજિક પ્રસંગોએ મજાક-મસ્તીનું પાત્ર બનવાથી લઘુતાગ્રંથિ અનુભવાય છે.

મેદસ્વીપણાની માનસિકતા શું છે?

વ્યક્તિ પોતે જાણે છે કે હું મેદસ્વી છું અને એનાથી મને નુકસાન છે, માટે શરીર ઉતારવું જોઈએ. છતાં વજન નથી ઘટાડી શકતો તેનાં મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો તપાસીએ તો:

- પર્સનાલિટી ટ્રેટ: આ વ્યક્તિઓને પુઅર ઈમ્પલ્સ કંટ્રોલ હોય છે, એટલે કે પોતાની વૃત્તિઓ પર કાબૂ નથી રાખી શકતા અને એમનામાં ‘ઈમોશનલ ઈટિંગ’ની પદ્ધતિ જોવા મળે છે એટલે કે કંઈપણ ચિંતા થાય તો ખાવાનું વધી જાય છે.

- વર્તનથી થતું મેદસ્વીપણું: ઘણી મેદસ્વી વ્યક્તિઓના મતે તેઓને જ્યારે કંટાળો કે ગુસ્સો આવે છે અથવા વધારે ટેન્શન કે ચિંતા હોય છે ત્યારે તેઓ વધારે ખાવા માંડે છે. તેમને જ્યારે અનિચ્છનીય લાગણીઓ થાય ત્યારે ખાવાનું જ તેમને આરામ આપે છે. ઘણાં ‘નાઈટ-ઈટિંગ’ કરે છે એટલે કે રાત્રે ૭-૮ વાગ્યાથી લઈને મોડે સુધી જાગીને, ટીવી જોતાં-જોતાં વધારે પડતું ખાય છે.

- ઉછેર-પદ્ધતિથી થતું મેદસ્વીપણું: ઘણાં માબાપ પોતે જ મેદસ્વી હોય છે તે પોતાના છોકરાઓને નાનપણથી જ વધારે ખવડાવે છે અને બાળકો વધારે ખાવાની વૃત્તિ પોષે છે. એવાં ઘરમાં ખોરાક ખાવાને વધારે પડતું મહત્વ આપવાથી છોકરાઓ પણ નાનપણથી એ જ શીખે છે.

- સાઈકોએનાલિટિક રીતે મેદસ્વીપણું: જે વ્યક્તિઓનું ‘ઓરલ કેરેક્ટર’ હોય છે- એટલે કે જે વ્યક્તિઓની મૂળભૂત વૃત્તિઓમાં વધારે પડતો લોભ, વધારે વસ્તુ લેવાની વૃત્તિ અને બીજા પર આધારિત હોવાની વૃત્તિ હોય તે મેદસ્વીપણાના શિકાર બને છે.